Agat to jeden z najbardziej rozpoznawalnych kamieni ozdobnych na świecie. Ceniony jest zarówno przez jubilerów, jak i miłośników minerałów za swoją niezwykłą różnorodność barw i wzorów, wysoką twardość i trwałość. Każdy egzemplarz agatu jest unikatowy – nie ma dwóch takich samych. Zastanawiacie się, jakie są odmiany agatu, ile ich właściwie jest i dlaczego tak bardzo się różnią? Jeśli tak, ten wpis jest dla Was. Poznajcie najpiękniejsze rodzaje tego minerału i dowiedzcie się, które warto kupować.
Czym jest agat?
Agat, nie dość, że ma wiele rodzajów, to sam jest odmianą chalcedonu, czyli drobnokrystalicznej formy kwarcu, co oznacza to, że w przeciwieństwie do kryształu górskiego, ametystu czy cytrynu, nie tworzy charakterystycznych kryształów. Można powiedzieć, że kwarc i chalcedon są trochę jak cukier i cukier puder. Kwarc ma widoczne dla oka kryształy, zaś chalcedon składa się z mikroskopijnych kryształków krzemionki, tak drobnych, że gołym okiem wygląda na gładki i jednolity. Klasyczny agat różni się od chalcedonu warstwową budową – kolorowe, często koncentryczne pasma powstają w procesie wieloetapowego osadzania minerałów. Pasy mogą mieć różną barwę, od czarno-białych po różowo-brzoskwiniowe, w zależności miejsca i warunków powstawania. W praktyce gemmologicznej przyjęło się nazywać agatem również inne, nietypowe rodzaje chalcedonu, np. te zawierające dendryty lub skamieniałe muszle ślimaków.
Najpiękniejsze odmiany agatu
Poniżej znajdziecie listę najbardziej znanych i modnych odmian agatu, które cieszą się dużą popularnością w jubilerstwie i kolekcjonerstwie w ostatnich latach.
1. Agat wstęgowy, brazylijski (banded agate)
To klasyczna i uwielbiana już od dawien dawna forma agatu z wyraźnie widocznymi, koncentrycznymi pasmami. Kolory warstw mogą sięgać od bieli, szarości i czerni po czerwienie i pomarańcze. Dostępne na rynku agaty wstęgowe zazwyczaj pochodzą z południowej części Brazylii (Rio Grande do Sul, Santa Catarina, Paraná), z obszarów dawnych wylewów law bazaltowych.
Brazylijskie agaty tworzyły się w pustkach pogazowych w lawie bazaltowej ok 130-135 mln lat temu. Krzemionka, która dostawała się do pustek razem z gorącymi roztworami wody, wytrącała się tworząc pasma, koncentryczne struktury, czasem puste geody z kryształkami kwarcu w środku.
Dlaczego brazylijskie agaty są tak popularne?
- tworzą duże geody,
- mają wyraźne, regularne pasma,
- najpiękniejsze okazy mają brązowo-pomarańczowe pasy, występujące zamiennie z czarnymi
- szare i mniej ciekawe okazy świetnie nadają się do barwienia – wiele intensywnie kolorowych agatów na rynku to właśnie barwione agaty brazylijskie .
Biżuteria z agatami brazylijskimi oraz dekoracyjny okaz w formie plastra
2. Agat mszysty (moss agate)
To chyba moja ulubiona odmiana agatu. Charakteryzuje się inkluzjami przypominającymi mech, gałązki lub liście. Nie posiada warstw, lecz wewnętrzne wzory wyglądające jak małe fragmenty natury. Występuje w tonacjach zieleni (czasami wpadającej w niebieski), brązu i bieli. Te dendrytyczne wzorki, to oczywiście nie zatopione w kamieni roślinki, lecz minerały, najczęściej:
- tlenki i wodorotlenki manganu
- tlenki żelaza
- rzadziej chloryty
Agaty mszyste, podobnie jak wstęgowe zwykle tworzyły się w pustkach pogazowych, do których wpływały gorące roztwory bogate w krzemionkę. Podczas krystalizacji chalcedonu do wnętrza dostawały się też jony manganu i żelaza, które wytrącały się w postaci zielonych dendrytów, przypominających mech.
Skąd pochodzą najpiękniejsze agaty mszyste?
Najlepszym źródłem jubilerskich agatów mszystych są Indie. Te odmiany agatu powstawały tam ok. 65 mln lat temu w lawach bazaltowych. Charakteryzują się wysoką przejrzystością i wyraźnymi, kontrastowymi wrostkami związków żelaza i manganu, które wyglądają jak zatopiony w przezroczystym kamieniu las.
Biżuteria z wysokiej jakości agatami mszystymi z Indii
3. Agat dendrytowy (dendritic agate)
Agat dendrytowy to odmiana agatu zawierająca czarne lub brązowe dendryty, czyli rozgałęzione skupienia minerałów przypominające drzewa, paprocie lub krzewy. Najpiękniejszy agat dendrytowy pochodzi z Turcji i Kazachstanu.
Jaka jest różnica między agatem mszystym i agatem dendrytowym?
W odróżnieniu od rozproszonych, „kłaczkowatych” skupień w agacie mszystym, wrostki w agacie dendrytowym tworzą wyraźne, pojedyncze drzewka lub gałęzie. Co więcej zwykle nie wyglądają, jakby były zatopione, lecz raczej namalowane na jasnej, mlecznej powierzchni kamienia. Słowo dendryt pochodzi z greckiego dendron – drzewo. Agat dendrytowy powstaje podobnie do agatu mszystego. Przyczyną tworzenia się czarnych rozgałęzionych struktur jest zwykle mangan.
Biżuteria z wysokiej jakości agatami dendrytowymi z Turcji
4. Agat botswański
Agat z Botswany (region Kalahari, okolice miasta Mafikeng i Orapa) jest odmianą agatu wstęgowego, choć mniej znaną niż agaty brazylijskie. Mimo to jest chyba nawet atrakcyjniejszy pod względem wizualnym, gdyż występuje w naturalnie różowych, różowo-szarych lub brzoskwiniowo-łososiowych odcieniach. Agat botswański powstawał podobnie do agatu z Brazylii, w pogazowych pustkach, które wypełniały się stopniowo krystalizującą na ścianach krzemionką. Są jednak znacznie starsze – tworzyły się aż od 500 mln do 2 mld lat temu.
Pierścionki z wysokiej jakości agatami z Botswany
5. Agat turecki z inkluzjami (stick agate, flame agate itp.)
Jest to grupa bardzo modnych w ostatnich latach kolorowych agatów z inkluzjami, tworzącymi fantazyjne, wręcz malarskie wzory. Pochodzą z niewielkich złóż w wulkanicznych rejonach zachodniej i środkowej Anatolii. Ich eksploatacja i eksport w większej skali zaczęły się niedawno wraz z modą na nietypowe minerały i unikalne wzory. Agaty te nie tylko ciekawie wyglądają, ale też są bardzo interesujące mineralogicznie. Np. agat pręcikowy (stick agate) zawiera dziwaczne wydłużone wrostki, często puste w środku, które tworzą chaotyczne skupienia. Są to tzw. pseudomorfozy po aragonicie. W pustce powulkanicznej wykrystalizował aragonit w postaci igiełkowatych kryształów, następnie zaczęła się wytrącać krzemionka, która, można powiedzieć, zalała aragonit, częściowo go rozpuszczając. To co po nim zostało to pseudomorfozy, czyli swego rodzaju negatywy, zachowujące jedynie kształt aragonitu, który został rozpuszczony. Fascynujące prawda?
Agaty tureckie z inkluzjami często zawierają też domieszki tlenków metali (żelazo), które nadają im ogniście czerwone, pomarańczowe czy żółte barwy.
Pierścionki fantazyjnymi agatami z Turcji
Zastosowanie agatu
Różne odmiany agatu od wieków wykorzystywano nie tylko w jubilerstwie, ale także w sztuce i dekoracji. Dziś możecie go spotkać w formie:
- biżuterii (naszyjniki, pierścionki, bransoletki),
- płaskorzeźb i rzeźb ozdobnych (kamee, intaglia – Zob. Kamea, gemma, intaglio),
- talizmanów i kamieni medytacyjnych,
- wyrobów dekoracyjnych do domu w wzorzystych plastrów lub wypolerowanych z jednej strony geod.
Jakie odmiany agatu najlepiej wyglądają w biżuterii?
Własciwie agaty są tak różne, że ciężko odpowiedzieć na to pytanie. Ogromną popularnością cieszą się barwione na jaskrawe kolory agaty brazylijskie, gdyż są tanie i efektowne. Bardziej wytrawni miłośnicy minerałów cenią sobie agaty o naturalnych barwach, np. agaty afrykańskie z Botswany czy Mozambiku. Swoich fanów mają oczywiście też agaty mszyste i dendrytowe. Osobiście uważam, że są to najbardziej fascynujące odmiany tego minerału. Wielu osobom podobają się też duże, ekstrawaganckie wisiory z geodami agatowymi, które niewątpliwie robią wrażenie. Inni wolą skromne agaty wstęgowane w naturalnych kolorach Ziemi. Miłośnicy biżuterii retro z pewnością docenią agatowe kamee lub intaglia. Prawda jest taka, że agat to kamień niezwykle różnorodny. Dzięki niesamowitej ilości kolorów i wzorów każdy może znaleźć idealną dla siebie odmianę tego kamienia. Bez względu na to, czy kupujecie kamienie ze względu na właściwości ezoteryczne, czy po prostu cenicie naturalne piękno przyrody nieożywionej, agat z pewnością Was zachwyci.
Jak dbać o biżuterię z agatu?
Agat jest minerałem stosunkowo twardym, podobnie jak inne odmiany krzemionki. Nie kruszy się też tak łatwo, jak malachit czy czaroit. Aby jednak zachował swój blask na długo, warto:
- unikać silnych środków chemicznych i detergentów,
- przechowywać biżuterię osobno, by nie ocierała się o twardsze minerały,
- czyścić ją miękką ściereczką i letnią wodą,
- nie rzucać nią, nie uderzać w ściany, nie upuszczać na płytki (jakby nie było, choć agat jest trwały, to wciąż jest po prostu kamieniem).
Zob. też: Agat – historia, właściwości, wierzenia.
Autor: Olga Smolarczyk – absolwentka filologii rosyjskiej na UWr oraz Jubilerstwa i rzeczoznawstwa kamieni szlachetnych w Wyższej Szkole Rzemiosł Artystycznych we Wrocławiu, gemmolog z zamiłowania, pracuje w Muzeum Minerałów i Skamieniałości w Świętej Katarzynie