Czym jest granat i dlaczego jego identyfikacja bywa trudna?
Granaty to grupa minerałów krzemianowych o szerokim zakresie składu chemicznego, barw i właściwości fizycznych. Tworzą one szeregi izomorficzne, zwane także roztworami stałymi. Nie będziemy się jednak wgłębiać w chemiczne niuanse, ponieważ nie jest to temat niniejszego wpisu. Zainteresowanym polecam artykuł: Granat czeski, granat bohemski, pirop, gdzie kwestia ta została wyjaśniona. Pozostałym wystarczy, jeśli zapamiętają, że w jubilerstwie oraz gemmologii termin „granat” nie odnosi się do jednego minerału, lecz do całej rodziny minerałów, takich jak almandyn, pirop, spessartyn, grossular, andradyt czy uwarowit. Kamienie te nie tylko mają różne barwy, ale też różnią się współczynnikiem załamania światła czy nawet twardością. Z tego powodu rozpoznanie granatu wymaga zwykle systematycznej analizy cech optycznych, fizycznych i strukturalnych.
W praktyce granat bywa mylony z rubinem, spinelem, turmalinem, szkłem jubilerskim, a nawet z syntetycznymi imitacjami. Dlatego rzetelna identyfikacja opiera się na konkretnych, mierzalnych właściwościach, a nie wyłącznie na kolorze.
Rodzaje granatów – klucz do prawidłowego rozpoznania
Najważniejsze odmiany granatu
Rozpoznanie granatu wymaga znajomości jego odmian:
- Almandyn – najczęściej spotykany, zwykle ciemnoczerwony do brunatnoczerwonego
- Pirop – ciemny, intensywnie krwistoczerwony, często mylony z rubinem
- Spessartyn – pomarańczowy do czerwono-pomarańczowego
- Grossular – od zielonego (tsaworyt) po bezbarwny
- Andradyt – obejmuje demantoid o silnym połysku
- Uwarowit – intensywnie zielony, zwykle w postaci drobnych kryształów
Każda z tych odmian ma inne parametry fizyczne, co umożliwia ich odróżnienie przy użyciu odpowiednich metod.
Kolor granatu – ważna, ale niewystarczająca cecha
Kolor granatu jest pierwszym elementem, który przyciąga uwagę, jednak nie może być jedynym kryterium identyfikacji. Granaty występują w niemal wszystkich barwach poza niebieską.
Najczęstsze kolory granatu:
- czerwony
- purpurowy
- pomarańczowy
- zielony
- żółtawy
- brunatny
- bezbarwny
Ponieważ większość ludzi kojarzy granat z kolorem czerwonym lub bordowym (almandyn, pirop), to właśnie na tych odmianach skupię się w dalszej części artykułu. Dobra informacja jest taka, że czerwone granaty nie należą do najdroższych kamieni, przez co nie są tak często podrabiane, jak np. rubiny, szafiry czy szmaragdy.
Pierścionki srebrne z piropem i almandynem – czerwonymi odmianami granatu. Kamienie zostały wyszlifowane w naszej pracowni i mają charakterystyczne inkluzje, więc mamy pewność, że to naprawdę naturalne granaty.
Granat a imitacje – jak nie dać się oszukać?
Najczęstsze materiały udające granat:
- szkło barwione
- syntetyczny spinel
- syntetyczny korund
- granaty syntetyczne (rzadziej)
Jak odróżnić granat od szkła?
- Twardość
Szkło jest materiałem miękkim. Jeśli granaty w stosunkowo nowej biżuterii podejrzanie szybko zmatowiały lub powycierały się na krawędziach, to znaczy, że to raczej nie granaty lecz szkło.
2. Szkło jest optycznie czyste i ma równomierne zabarwienie. Naturalne kamienie cechuje natomiast strefowość koloru oraz inkluzje, czyli wszelkiego rodzaju wewnętrzne zanieczyszczenia. Dla szkła charakterystyczne są też malutkie pęcherzyki gazu, które zwykle widoczne są dopiero pod lupą.
Polecam zapoznać się z artykułem Jak odróżnić kamień od szkła?, gdzie szczegółowo opisałam metody odróżniania naturalnych kamieni od imitacji szklanych. W przypadku granatu sprawdzą się wszystkie wymienione metody, poza jedną: metodą z filtrem polaryzacyjnym. Granat, podobnie jak szkło, jest izotropowy, więc nie będzie pokazywał czterokrotnego wygaszania światła.
Jak odróżnić granat od syntetycznego korundu i spinelu?
Syntetyczne korundy i spinele uzyskiwane metodą Verneuila są bardzo tanie w produkcji, w związku z tym często wykorzystuje się do do podrabiania nie tylko drogich kamieni, takich jak rubin, szafir czy spinel, ale też tańszych, takich jak właśnie granat. Tutaj z pomocą może przyjść latarka UV. Czerwone korundy Verneuila świecą w UV intensywnym czerwonym światłem, podobnie czerwone spinele. Naturalne granaty pozostają obojętne.
Twardość granatu – test skali Mohsa
Granat charakteryzuje się twardością 6,5–7,5 w skali Mohsa, co czyni go kamieniem odpornym na zarysowania, ale nie niezniszczalnym.
W praktyce:
- granat nie powinien dać się zarysować stalową igłą
- może jednak zostać zarysowany przez korund (rubin, szafir)
- syntetyczne korundy i spinele spokojnie zarysują kwarc, zaś granat już nie
Tę metodę najlepiej stosować dla surowych kamieni, bądź takich, których nie będzie nam szkoda, jeśli się uszkodzą lub porysują.
Struktura krystaliczna i pokrój kryształów
Granaty krystalizują w układzie regularnym, co skutkuje charakterystycznymi formami:
- dwunastościany rombowe
- dwudziestoczterościany
Naturalne kryształy granatu są zwykle dobrze wykształcone, o ostrych krawędziach i symetrycznym pokroju, co ułatwia ich identyfikację w postaci surowej.
Inkluzje wewnętrzne – naturalny podpis granatu
Pod dobrą lupą (najlepiej aplanatyczno-achromatyczną) granaty często wykazują:
- inkluzje mineralne
- drobne pęknięcia
- charakterystyczne „warkocze”, „chmurki” czy inkluzje przypominające odciski palców
Typowe dla granatów są wrostki w postaci igiełek (kryształy rutylu), często zorientowane wobec siebie pod kątem 90 stopni. Jeśli zauważymy inkluzje w postaci pęcherzyków powietrza, możemy mieć pewność, że to szkło lub, rzadziej, syntetyk.
PODSUMOWANIE – cechy mogące wskazywać na imitację:
- szybko matowieje
- wyciera się na krawędziach
- zawiera pęcherzyki gazu
- posiada nienaturalnie jednolity kolor i jest wizualnie czysta
- świeci w UV
Jak rozpoznać granat skutecznie i pewnie?
W przypadku cennych okazów lub jeśli chcecie mieć całkowitą pewność najlepszym pomysłem będzie oddanie kamienia do analizy gemmologicznej, która często obejmuje:
- badanie refraktometrem
- pomiar gęstości
- obserwację w polaryskopie
- analizę spektroskopową
- badanie inkluzji pod mikroskopem stereoskopowym
Połączenie tych badań pozwala zwykle jednoznacznie odróżnić granat od imitacji i kamieni podobnych.
Autor: Olga Smolarczyk – absolwentka filologii rosyjskiej na UWr oraz Jubilerstwa i rzeczoznawstwa kamieni szlachetnych w Wyższej Szkole Rzemiosł Artystycznych we Wrocławiu, gemmolog z zamiłowania, pracuje w Muzeum Minerałów i Skamieniałości w Świętej Katarzynie